Skip to content

Hjálmskjótt

    Hjálmskjótt (eða slettuskjótt eins og það er stundum kallað) greinir sig frá venjulegum skjóttum lit bæði með útliti og erfðum. Neðst á síðunni má einnig sjá nokkra stóðhesta sem bera í sér litinn og lista yfir hjálmskjótt hross sem hafa náð 1 verðlaunum.


    Útlit

    Hjálmskjótt hross skera sig oft verulega úr, en það má lýsa litnum þannig að engu sé líkara en að hvítingi hafi verið tekinn og yfir hann hafi verið hellt málningu úr fötu, að ofan frá. Þau eru hvít á kvið, oftast með hjálm og glaseygð. Í flestum (ef ekki öllum?) tilfellum eru hjálmskjótt hross með blett í taglinu. Ef þau eru með hvítt tagl er bletturinn í lit og ef taglið er dökkt er bletturinn hvítur.

    Hjálmskjótti liturinn er til í mörgum mismunandi útfærslum, allt frá því að vera hjálmótt, sokkótt með smá blett á kvið og upp í að hrossið sé mjög mikið hvítt. Ég læt bara myndirnar hér að neðan tala.

    Hér að neðan má sjá myndir af hjálmskjóttum hrossum.
    Með því að smella á myndina og svo ⓘ merkið er hægt að lesa skýringu við hverja mynd:

    Eins og verður vikið að neðar í þessari grein þarf hjálmskjótta genið að koma frá báðum foreldrum hestsins svo hann geti orðið hjálmskjóttur.

    Þau hross sem bera í sér hjálmskjótt gen bera það yfirleitt með sér í útliti, en er það þó ekki algilt, og eru líka dæmi um að engin teikn er að sjá.

    Algeng einkenni hjá genberum eru blesur, stjörnur, nösótt eða tvístjörnótt og oft samfara því leistar eða sokkar.

    Eins er algengt að hrossin séu glaseygð eða með vagl í auga.

    Hér að neðan má sjá myndir af hrossum með genin.
    Með því að smella á myndina og svo ⓘ merkið er hægt að lesa skýringu við hverja mynd:


    Erfðir

    Hjálmskjótt erfist öðruvísi en venjulega skjótt og verða báðir foreldrar að hafa gen fyrir litnum svo að afkvæmið geti orðið hjálmskjótt. Ef báðir foreldrar eru hinsvegar hjálmskjóttir verður afkvæmið alltaf hjálmskjótt.

    Hér að neðan ætla ég að gera tilraun til að útskýra erfðafræði litarins á einfaldaðan hátt.

    Athugið að nú er bara verið að einbeita sér að hjálmskjótta litnum. Grunnliturinn getur verið hvaða litur sem er og þetta leggst þá bara ofan á þá erfðafræði.

    Skýringar fyrir myndirnar sem koma neðar

    Við ræktun á hjálmskjótta litnum höfum við alltaf séð fyrir okkur fjögur gen, tvö í hvoru foreldri, sem stýra því hvort folaldið verði hjálmskjótt eða ekki. Folaldið fær aðeins eitt gen frá hverju foreldri.

    Myndin hér að ofan sýnir föður (blá umgjörð) sem hefur tvö gen og móður (græn umgjörð) sem hefur einnig tvö gen. Þegar þeim er parað saman skilar hvert þeirra einu af þessum tveimur genum til afkvæmisins, sem er hér sýnt sem blátt gen frá föður og grænt frá móður.

    Tilviljun ræður því hvoru geninu foreldrið skilar til afkvæmisins og því 50% líkur á hvoru geni.

    Nokkur dæmi:

    Hér að ofan erum við með föður með hjálmskjótta genið (gen B) og móður sem ber ekki í sér gen fyrir hjálmskjóttum lit.

    Ég hef merkt gen foreldranna með A, B, C og D til aðgreiningar.

    Möguleg folöld eru folaldið vinstra megin sem er ekki með gen fyrir hjálmskjóttu. Það hefur þá hlotið gen A frá föður og annað hvort C eða D frá móður (skiptir ekki máli hvort þar sem hún hefur ekkert hjálmskjótt gen).

    Folaldið hægra megin hefur aftur á móti hlotið hjálmskjótta genið (B) frá föður og venjulegt gen frá móður.

    Samantekið: Þegar annað foreldrið er með hjálmskjótt gen og hitt ekki þá eru 50% líkur á að afkvæmið fái gen fyrir hjálmskjóttu.

    Ef parað er saman hjálmskjóttu hrossi og öðru sem ber ekki í sér litinn er aðeins ein möguleg útkoma, þar hjálmskjótta foreldrið mun alltaf gefa frá sér hjálmskjótt gen og hitt foreldrið ekki.

    Samantekið: Ef annað foreldrið er hjálmskjótt og hitt foreldrið ekki fæst alltaf genberi.

    Hér að ofan erum við með tvö hross sem bera í sér gen fyrir hjálmskjóttum lit. Þá eru 3 möguleikar:

    1) Afkvæmið fær ekki hjálmskjótt gen. Ef afkvæmið fer gen A frá föður og C frá móður erfir það ekki gen fyrir hjálmskjóttu. (25% líkur).

    2) Afkvæmið er genberi. Ef folaldið fær eitt hjálmskjótt gen frá öðru foreldri og venjulegt gen frá hinu verður það með eitt hjálmskjótt gen. (50% líkur í þessu tilfelli)

    3) Afkvæmið er hjálmskjótt. Ef afkvæmið fær gen B og D (semsagt tvö hjálmskjótt) frá foreldrum sínum verður það hjálmskjótt. Undan tveimur hrossum með genið eru 25% líkur að fá hjálmskjótt folald.

    Samantekið: Undan tveimur genberum er hægt að fá afkvæmi sem hefur ekki gen fyrir hjálmskjóttu, genbera og hjálmskjótt. Líklegast (eða 50%) er að fá genbera en 25% líkur eru bæði á hjálmskjóttu og að folaldið beri ekki gen fyrir litnum.

    Eins og sjá má á síðustu tveimur dæmum hér að ofan getur liturinn getur legið niðri um margar kynslóðir, vegna þess að hann þarf að koma báðu megin frá. Hrossin bera í sér genið og svo þegar tveimur genberum er parað saman kemur “allt í einu” og “alveg upp úr þurru” skjótt folald.

    Hér áður fyrr þegar minna var vitað um erfðir litarins kom þetta gjarnan mjög á óvart og vakti furðu hvernig gæti komið allt í einu skjótt og ekkert skjótt í ættinni ..

    Þegar parað er saman hjálmskjóttu hrossi og genbera eru 50/50 líkur á genbera eða hjálmskjóttu folaldi. Þar sem hjálmskjótta foreldrið gefur alltaf eitt hjálmskjótt gen ræðst litur folaldsins af því hvort foreldrið sem er með genið gefur sitt gen til folaldsins eða ekki.

    Og að lokum eitt einfalt; Undan tveimur hjálmskjóttum hrossum fæst alltaf hjálmskjótt folald.


    Hvernig er hægt að vita fyrir víst að hestur sé með hjálmskjótt gen?

    Eina leiðin til að vera 100% öruggur um að umræddur hestur beri í sér gen fyrir hjálmskjóttu er annað hvort að annað foreldri hans er hjálmskjótt, eða þá að láta greina það með DNA. Greiningin er fremur einföld og þarf aðeins að ná hárum úr faxi eða tagli (með rót) og senda á rannsóknarstofur sem bjóða upp á slíka þjónustu.

    Við höfum til dæmis sent til Þýskalands og var það bæði ódýrara en við bjuggumst við og fljótlegt.


    Forfeður með genin

    Margir vel þekktir stóðhestar bera í sér gen fyrir hjálmskjóttum lit. Hér að neðan eru nokkur dæmi um þekkta forfeður og hesta sem eru líklegir til að dreifa hjálmskjótta geninu.
    Listinn er auðvitað langt frá því að vera tæmandi !


    Glampi frá Vatnsleysu – Glampa þarf vart að kynna, en hann er þekktur fyrir óvenjulegt fas og fótaburð. Hann gaf mikið af eftirtektarverðum hrossum og hlaut 1 verðlaun fyrir afkvæmi.

    Sjálfur hlaut Glampi 8,35 í aðaleinkun og þar af 8,68 fyrir hæfileika.

    Hann á 563 skráð afkvæmi í Feng.

    Glampi bar í sér gen fyrir hjálmskjóttum lit og hefur gefið nokkur hjálmskjótt afkvæmi, þar á meðal stóðhestana; Strák, Seðil og Hjálmar frá Vatnsleysu.

    Glampi frá Vatnsleysu, knapi er Björn Friðrik Jónsson

    Jarl frá Búðardal – var rauðblesóttur glófextur undan Kolfinni frá Kjarnholtum og Rispu frá Búðardal sem var rauðblesótt og með hjálmskjótta genið.

    Jarl hlaut 8,10 í aðaleinkun í kynbótadómi, þar af 8,47 fyrir hæfileika. Undan honum eru skráð yfir 200 afkvæmi og þónokkur með mjög há 1.verðlaun. Hann var seldur út til Svíþjóðar en á eftir að skila eftir sig mikið af hrossum á Íslandi og segir sig sjálft að töluverður fjöldi þeirra er með hjálmskjótta genið.

    Jarl frá Búðardal

    Orion frá Litla-Bergi – er undan Rökkva frá Kirkjubæ og Bliku frá Vallanesi. Hann hlaut 8,09 í aðaleinkun í kynbótadómi og þar af 8,29 fyrir hæfileika og 9 fyrir tölt.

    Orion á skráð yfir 400 afkvæmi í feng og því nokkuð tryggt að hann mun skila eftir sig töluvert af genberum.

    Orion frá Litla-Bergi

    Hróður frá Refsstöðum – Hróður er einn þekktasti stóðhestur landsins og með heiðursverðlaun fyrir afkvæmi.

    Hann er með hjálmskjótta genið og mun vera drjúgur að skila því áfram í gegn um mörg afkvæmi sín.

    Hróður frá Refsstöðum, knapi er Mette Mannseth

    Hjálmar frá Vatnsleysu – er rauðhjálmskjóttur undan Glampa frá Vatnsleysu og Nýjungu frá Vatnsleysu. Hann hefur verið fluttur út til Þýskalands, en á yfir 250 skráð afkvæmi og töluvert af þeim á Íslandi.

    Hjálmar frá Vatnsleysu

    Ægir frá Móbergi – Ægir er einn af fáum hestum sem er með hjálmskjótta genið en sýnir þess engin merki í útliti. Hann er svartur með engin auðkenni.

    Undan Ægi hafa þó komið hjálmskjótt hross og mikið af augljósum genberum.

    Ægir er sýndur í kynbótadómi með 8,06 í aðaleinkun. Hann hefur verið seldur út til Hollands.

    Ægir frá Móbergi, knapi er Ragnheiður Haraldsdóttir

    Djáknar frá Hvammi – er sonur Jarls frá Búðardal og Djásnar frá Heiði. Hann er rauðglófextur, blesóttur, sokkóttur.

    Í kynbótadómi hlaut Djáknar 8,46 í aðaleinkun, þar af 8,68 fyrir hæfileika og m.a. 9,5 fyrir skeið og prúðleika.

    Djáknar fór út til Þýskalands en skilur eftir sig þónokkur góð afkvæmi heima á Íslandi.

    Djáknar frá Hvammi

    Glotti frá Sveinatungu – er rauðglófextur, blesóttur. Faðir hans er Gustur frá Hóli og móðir Sonnetta frá Sveinatungu og kemur hjálmskjótta genið frá henni. Hún er aftur á móti undan Mars frá Litla-Bergi sem er sammæðra Orion frá Litla-Bergi sem er einnig þekktur genberi.

    Glotti hlaut frábæran kynbótadóm með 8,24 fyrir sköpulag, 8,90 fyrir hæfileika og aðaleinkun 8,64. Skartar hann meðal annars 9,5 fyrir hófa, skeið og vilja og geðslag og 9 fyrir tölt, brokk og bak & lend.

    Glotti hefur verið fluttur út til Danmerkur en skilur eftir sig töluvert af afkvæmum hér á Íslandi og eru þónokkur með góð 1 verðlaun.

    Glotti frá Sveinatungu. Knapi er Jakob Svavar Sigurðsson

    Kvistur frá Skagaströnd – Kvistur er brúntvístjörnóttur, leistóttur. Hann hefur hlotið 1 verðlaun fyrir afkvæmi og eru til nokkur hjálmskjótt afkvæmi undan honum.

    Í kynbótadómi hlaut Kvistur meðal annars 9 fyrir tölt, brokk og skeið.

    Sköpulag: 8,28 Hæfileikar: 8,79 Aðaleinkun: 8,58

    Kvistur var seldur úr landi árið 2020.

    Kvistur frá Skagaströnd, knapi er Erlingur Erlingsson

    Ölnir frá Akranesi – er rauðglófextur, blesóttur, hringeygður. Faðir hans er Glotti frá Sveinatungu og er líklegt að hann hafi erft hjálmskjótta genið frá honum. Móðir Ölnis er Örk frá Akranesi.

    Í kynbótadómi hlaut Ölnir m.a. 9,5 fyrir vilja og geðslag og 9 fyrir tölt, brokk, stökk og fegurð í reið.

    Sköpulag: 8,39 Hæfileikar: 8,93 Aðaleinkun: 8,71

    Ölnir hefur hlotið 1.verðlaun fyrir afkvæmi.

    Ölnir var seldur úr landi og fór hann árið 2021.

    Ölnir frá Akranesi. Knapi vinstra megin er Daníel Jónsson og á myndinni hægra megin situr Jakob Svavar Sigurðsson hestinn.

    Hringur frá Gunnarsstöðum – er brúnstjörnóttur, hringeygður og hefur erft hjálmskjótta genið frá föður sínum, Hróð frá Refsstöðum.

    Hringur hlaut mjög góðan dóm strax fjögurra vetra og var hann sýndur sem klárhestur með fjórar 9 í hæfileikadómi.

    Hringur var sýndur aftur 5 vetra gamall og hlaut þá fjórar 9 og auk þess 9,5 fyrir brokk í hæfileikadómi.

    Aðaleinkun er 8,30.

    Hringur frá Gunnarsstöðum, knapi er Þórarinn Ragnarsson

    Hjálmskjótt hross sem hafa hlotið 1 verðlaun

    Skjanni frá Nýjabæ – Skjanni hlaut 1 verðlaun þegar hann var aðeins 4 vetra.

    Hann er brúnhjálmskjóttur undan Hróð frá Refsstöðum og Þóru frá Nýjabæ.


    Seðill frá Vatnsleysu – er brúnhjálmskjóttur stóðhestur undan Glampa frá Vatnsleysu og Sonötu frá Vatnsleysu. Hann er nú í Austurríki.

    Seðill frá Vatnsleysu, knapi er Þórður Þorgeirsson

    Undrun frá Akranesi – er brúnhjálmskjótt hryssa undan Glampa frá Vatnsleysu og Maístjörnu frá Akranesi. Hún var sýnd af Jóhanni Skúlasyni árið 2008, þá 6 vetra. Undrun er kynbótahryssa í Danmörku.

    Undrun frá Akranesi

    Hörgull frá Steðja – var sýndur árið 2003, þá 8 vetra gamall.

    Hann er rauðhjálmskjóttur og undan Undra frá Bergi og Alúð frá Steðja.

    Hörgull fór út til Svíðþjóðar.

    Hörgull frá Steðja, sýnandi er Bergur Jónsson

    Glámur frá Hofsósi – náði reyndar ekki 1 verðlaunum en var svo nálægt því að við verðum að hafa hann með, en aðaleinkunn hans er 7,98.

    Glámur var rauðhjálmskjóttur stóðhestur undan Nirði frá Vatnsleysu (Glampasonur) og Veru frá Kópavogi (1 verðlauna hryssa undan Hnokka frá Steðja).

    Glámur var sýndur á kynbótasýningu árið 2004, þá 8 vetra gamall. Knapi var Mette Mannseth.

    Glámur féll frá árið 2013.

    Glámur frá Hofsósi, sýnandi er Mette Manseth (efri mynd).
    Knapi á neðri myndinni er Halldór Svansson.

    Glanni frá Þingholti – er undan Glotta frá Sveinatungu og Ásu frá Keflavík. Ása er síðan dóttir Orions frá Litla-Bergi.

    Glanni var fluttur út til Þýskalands folaldsveturinn. Hann var sýndur þegar hann var 6 vetra og hlaut strax 8,15 í aðaleinkunn.

    Glanni frá Þingholti

    Heljar frá Brekknakoti

    Heljar frá Brekknakoti – er fæddur 2012. Sonur Elds frá Torfunesi og Köru frá Akureyri (F: Ægir frá Móbergi).
    Hann fór úr landi 2 vetra gamall og var sýndur í 1.verðlaun 6 vetra gamall.

    Heljar – dómur 2020
    Heljar frá Brekknakoti, sýnandi er Steffi Svendsen

    Takk fyrir lesturinn!